ТЎТИҚУШ–ШУБҲАЛИ СУҲБАТДОШ

Ёввойи табиатда тўти инсонлар билан танишишига мушарраф бўлган

бўлса-да, ундан бир дона ҳам сўз эшитмайсиз. Бу қанотлилар ўзаро суҳбати чоғида чиқарадиган кескин, қулоқни тешадиган товушларни ёқимли деб бўлмайди.

МИНГ БИР КЕЧА

Тўтиқушнинг сўзлаша олиши, аниқроғи эшитган сўзлар ва товушларни эслаб қолиш ва такрорлашга қодирлиги ҳақида қадимдан маълум бўлган. Қадимги юнон шоири ва олими Каллимах гапининг маъноси бўлмаган нотиқни тўтиқушга тенглаган. Хитойда бу ёрқин, сергап қуш ҳанузгача ўзига зеб берган, бемаъни ва ижтимоий масъулият юки нималигини билмайдиган аёл тимсоли ҳисобланади.

Аммо ижобий қиёслашлар ҳам бор. Кўпчилик халқлар (асосан жануб халқлари) тўтиқушни кўпдан кутилган ёмғирни олиб келувчи кароматли қуш деб билишади. Баъзи қабилаларда тўтининг тумшуғи бир вақтнинг ўзида ҳам безгак, ҳам жинлардан кутқарувчи тумор сифатида қўлланилган, яъни ҳам жисмоний, ҳам руҳий ҳимоя вазифасини ўтаган. ХII асрда Ҳиндистонда номаълум муаллиф томонидан ёзилган "Тўтиқушнинг етмишта ҳикояси” қиссасида тути оилани сақловчи сифатида тасвирланган.

Қиссанинг мазмунига кўра, эри узоқ мамлакатларга сафарга кетган ёш аёлга тўти кечаю кундуз "Минг бир кеча"даги сингари эртак! айтади. Бироқ "Минг бир кеча"да гўзал қиз шоҳни чалғитган бўлса, бу ерда тўти аёлни ёмон фикрлардан чалғитади. Хитой эртаклари ва афсоналарида тўтиқуш зериккан рафиқаларнинг кўнглини кўтариш билан шуғулланмайди, у аёлларни диққат билан кузатади, сўнг ҳаммасини эрларига айтиб беради.

 НАЖОТЛИ ЖОСУС

Кизиқ уйда яшовчи тўтиқуш кўп нарсаларни сир сақлаши, аммо бегона қулоқлар эшитиши мумкин бўлмаган нарсаларни айтиб бериши ҳам мумкин. Унинг бу хусусияти шу билан боғлиқки, тўтилар эмоционал рухда айтилган сўзларни купроқ эслаб қолишади. 2002 йили Британиядаги кушлар куриқхонасида содир бўлган воқеа бунга ёрқин мисол бўлади. Қўриқхонада ишлайдиган эр-хотинлар бир кеча тўтиқушни уйга олиб кетишга мажбур бўлишади. Бутун оқшом давомида қуш жим ўтириб, тун­га яқин ухлаб қолади.

Аммо эр-талаб қўриқхонага қайтиши билан тўти бир неча соат да­вомида тинмай, ўтган тун тафсилотларини гапирарди. Ходимларнинг юзларига қаролмаган эр-хотинлар тўтини буғиб кўйишга тайёр эдилар. Охир-оқибат тўтини, кўрганларини унутгунича, алоҳида хонада сақлашларига тўғри келади.

БАЛАНДРОК ГАПИРИНГ

Бундай вазиятлар юз бермаслиги учун тўтини ётоқхонадан узокроқ сақлаш ва унинг ёнида ўйлаб гапириш лозим. Тўғри, тўтиларнинг хотираси қисқа, агар улар ёд олган сўзларни одамлар узоқ вақт такрорлашмаса, қушлар бу сўзларни унутишади. Тўтини шунчаки эмас, маъноли гапиришга ўргатиш анча қизиқ. Агар тўтига предметни кўрсатиб, унинг номини баланд овозда айтилса, тез орада қуш предметларни тўғри айта бошлайди ва ҳатто ҳаракатларни изохлайди ҳам. Тўтиқушларга аёлларнинг овозларини такрорлаш осонроқ, эркакларнинг эса тўтини гапиришга ўргатишда баланд товушлардан фойдаланишларига тўғри келади. Ўргатиладиган жумлани баланд овозда, секин, бир хил оҳангда талаффуз килиш керак. Одатда, тўти эслаб қоладиган биринчи сўз – бу унинг лақаби. Аммо уни ёдлаб олиши учун тахминан уч ой, эгасига эса сабр керак бўлади.

АЛЕКСДАН САВОЛ

Америкалик олимлар эса тўтиқушлар нафакат сўзлар ва буюмларни эслаб қолишади, балки ҳайвонлар учун мураккаб бўлган тушунчаларни ҳам манипуляция қила олишади деб ҳисоблашади. Масалан, Брандейс Университетининг (Масса­чусетс штати) тадқиқотчилари ўтказган қатор тажрибалар Алекс лақабли кулранг африка тўтисининг "ноль" маъносини бўш тўпламлар ўлчови сифатида тушуниш кобилияти борлигини тасдиқлади. Инсон “ҳеч нарса йўқ" каби тушунчани тўрт ёшида тушуна бошлайди. Алексга бунинг учун 28 йил керак бўлди, аммо сўнгги йилларда у унга кўрсатилган бу­юмларни нафақат номини айтиш ва фарқлай олиши, балки уларнинг йўқлигини хам аниқ қайд қила олишини бир неча бор исботлади. Шу билан бирга Алекс тадқиқотчиларнинг бирига савол беришга журъат қилган ягона куш хисобланади. Тўти олимдан унинг (тўтининг) ран­ги қандайлигини сўради. Олим кулранг деб жавоб берди. Жавоб тўтини тўлик кониқтирди ва у бошқа ҳеч нарса сўрамади. Қолганларини ўзи шундоғам билса керак.

ХИЛМА-ХИЛЛИК

Сергап, қаноатли ва қўлга осон ўргатилишидан ташқари, тўтилар рангларининг хилма-хиллиги билан ўзларига жалб қилишади. Тўғри, тўтиларнинг аксарият турларининг асосий ранги яшил бўлиб, унинг нозик салат, зумрад, денгиз тўлкини каби турлари бор. Аммо табиатда кизил, кўк, сариқ, оқ, кулранг ва қора тўтилар учрайди. Тўтилар нафақат ранглари, балки катталиги билан ҳам фарқ қилишади. Энг кичкина тўти - қизилиштон тўтиси бўлиб, унинг катталиги 10 сантиметрга аранг етади. Энг катта тўти - ги­ацинт араси, унинг узунлиги думи билан бирга110 сантиметрга етиши мумкин.

ЁВВОЙИ ТАБИАТДАГИ ҲАЁТ

Тўтиларга энг бой жой Австра­лия ҳисобланади. Бу қитъада олимларга маълум тўти турла­рининг ярми яшайди. Кейинги ўринда Марказий ҳамда Жанубий Америкалар туради, Осиё ва Африкада тўтилар жуда кам. Жанубий Африкада улар умуман йуқ қачонлардир Шимолий Америка ўзининг каролин тўтиси  билан мақтанарди, аммо XX асрнинг бошларида у тўлиқ қириб ташланган. Тўтилар жамоавий қушлар. Ёш бўйдоклари кичик гала бўлиб, егулик излаб саёҳат қилишади, тунда тупланишганида эса кат­та "қуш бозори" пайдо бўлади. Улар яқин атрофдаги бир нечта дарахтларни эгаллаб, бир- бирларининг пинжига кириб ухлашади. Катта қушлар оилавий хаётга тайёргарлик кўришар экан, уяларини қўшниларга якинрок қуришга ҳаракат қилишади. Оилавий жуфтликлар ҳаётларининг охиригача бирга яшашади. Жуфтининг бири вафот этса, иккинчиси шу заҳоти узига янги жуфт топади. Дарахтда яшайдиган тўтилар яхши учишади ва дарахт шохларида ҳам тирноклари ва ўткир тумшуклари ёрдамида яхши ҳаракатланишади, юришни эса сира ёқтиришмайди. Австралия яссидумли тўтилари эса, аксинча, очик чўл худудларни афзал кўришади ва жуда тез югуришга қодир.

ЯШИРИН  БИЗНЕС

Албатта, уйда экзотик қушнинг бўлиши яхши. Аммо кўпчилик коллекционерларнинг тийилмас хоҳишлари катта ва шафқатсиз қора бозорни шакллантирди. Интерполнинг маълумотларига кўра, экзотик ҳайвонларни, хусусан тропик қушларни сотишдан тушган ноқонуний даромадлар гиёҳванд моддалар савдосидан кейинги иккинчи ўринда туради.

 Бир неча юзлаб қушларни овлаб ёки махаллий аҳолидан сотиб олиб, "бизнесменлар” уларни ёпишқоқ тасма билан ўраб, оддий почта орқали бошқа давлатларга жўнатишади. Бундай ваҳшиёна жўнатиш ҳолатларида қушларнинг айримлари тирик қолади, аммо уларни сотиш барча харажатларни қоплайди.

                                                                                                  Манба:Зўр тасвир журнали