ЙИРТҚИЧ ҚУШЛАР ВА УЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ

Бошқа қушлардан йиртқич қушлар ажралиб туради. Улар кучли ва қайрилган тумшуғи, катта кўзлари, кучли оёқ ва тирноқлари билан фарқланади. Табиатнинг ажойиб жониворлар, барча халқларда улар куч, довюраклик ва гўзаллик рамзи.

Табиий шароитда йиртқич қушлар ўлжа бўлган ҳайвонларни бутунлай қириб ташлай олмайди. Бунга жуда кўп мисоллар бор. ХХ-асрнинг биринчи ярмида йиртқич қушларнинг сони қўп бўлишига қарамай Орол денгизида жуда кўп сувда сузувчи қушлар турлари яшаган, Тён-Шон ва Памир-Олой тоғларида суғурлар минглаб тоғ ёнбағриларда яшаган, тоғ ғозлари ва анғиртлар кўлларда уялаган.

Табиий экотизимларда йиртқич қушлар доимо уларга озиқ бўладиган ҳайвонлардан, йиртқич қушлар ғозлар, товуқлар туркуми, кабутар ёки чумчуқлар туркумига нисбатан серпушт эмас. Йирик йиртқичлар (бургутлар, сувбургут) 1-2та тухум қўяди, ўртача катталикдаги йиртқич қушлар (кўнғир, қирғий, калхат, сор) 3-4 та тухум қўяди, ҳашаротлар билан озиқланадиган кичик лочинлар 5-6та тухум қўяди.

Одатда тухумдан бири ривожланмай қолади. Жўжалар бирин-кетин чиқмайди. Энг кичиги катталардан ривожланмай қолиб кетади ва кўпинча яшаб кетолмайди. Индан учиб кетиб, ёш қушлар ўзига озиқа тополмайдилар, бир қисми нобуд бўлади. Йирик йиртқич қушлар жинсий вояга 5-6 йилда етади. Шу сабабли йиртқич қушлар ҳеч қачон кўп сонда кўпаймайди.

Шуниси таажубки, йиртқичлар ўз ўлжаларининг саломатлиги ва популяцининг ривожланишига таъсир кўрсатади. Йиртқич ҳайвон кам ҳаракатчан ҳайвон ёки қушни пойлади. Шунинг учун йиртқичнинг ўлжаси биринчи бўлиб яхши ривожланмаган, касалвон, ўзини химоя қилолмайдиган ёшларга, қариб қолган жониворларга ҳамла қилади. Саломат, кучга тўла ҳайвонлар қочиб қутуладилар. Табиатда йиртқичлар бўлмаганда, замонавий ҳайвонлар қандай кўринишда бўларди? Балки улар кам ҳаракатчан, кўриш ва эшитиш қобилияти паст бўлан, турли касалларга дучор бўларди?

Афсуски, инсон йиртқич қушларга салбий муносабатда бўлади. Яқин ўтмишда улар заракунанда ҳисобланиб, мақсадли қирилганди. Тўғри, кўп йиртқичлар вақти келганда хонаки жўжалар ва товуқларни, бургутлар қўзини тутади. Умуман олганда эса йиртқич қушлар кам сонли ва улардан бўлган зарар кам. Бугун йиртқич қушлар, айниқса Ўрта Осиёда тарқалган ўлкан фойда келтириши исботланди, чунки улар қишлоқ хўжалиги заракунанда-кемирувчиларни қириб ташлайдилар.

Ўзбекистон ҳудудида йиртқич қушларнинг 41 тури мавжуд, улар уч оилага скопалар, қирғий ва лочинлар бўлинади. Улардан 19 таси Ўзбекистон Қизил Китобига киритилган. Нурота тоғ тизмасида, Айдар-Арнасой кўллар тизими ва Қизилқумнинг жануби-шарқий қисмида йиртқич қушларнинг 32 тури, 17 таси ин қуради ва 15 таси учиб ўтади ва қишлайди.